Anasayfa » Şanzıman Dişli Oranı Nedir? Kısa ve Uzun Oran Aracın Karakterini Nasıl Değiştirir?

Şanzıman Dişli Oranı Nedir? Kısa ve Uzun Oran Aracın Karakterini Nasıl Değiştirir?

Bir otomobil 100 km/s hızda 2.000 devir çevirirken başka bir otomobil aynı hızda 2.700 devir çevirebilir. İki aracın motor gücü birbirine yakın olsa bile kalkışları ve ara hızlanmaları da farklı hissedebilir.

Bu farkın önemli nedenlerinden biri aktarma oranlarıdır.

Şanzıman dişli oranı, motorun dönüş hareketinin şanzıman çıkışına hangi oranla aktarılacağını belirler. Oran değiştikçe tekerleğe ulaşan tork ile tekerleğin dönüş hızı arasındaki denge de değişir.

Bu nedenle dişli oranını yalnızca teknik tabloda bulunan bir sayı olarak görmek eksik kalır. Asıl anlamı, motor ile tekerlek arasındaki ilişkiyi nasıl değiştirdiğinde ortaya çıkar.

3,20:1 gibi bir oran aslında ne söylüyor?

Bir viteste 3,20:1 oranı bulunduğunu düşünelim.

Basitleştirilmiş olarak motor tarafı 3,2 tur dönerken şanzıman çıkış tarafı yaklaşık bir tur döner. Çıkış devri azalır fakat karşılığında tork büyür.

Vites yükseldikçe bu oran genellikle küçülür.

Örneğin hayali bir şanzımanda oranlar şöyle olabilir:

VitesDişli oranı
1. vites3,60
2. vites2,15
3. vites1,45
4. vites1,00
5. vites0,82
6. vites0,67

Birinci viteste amaç, kalkış için güçlü bir mekanik çarpan oluşturmaktır. Altıncı viteste ise aynı motor devrinde daha yüksek yol hızına izin veren farklı bir ilişki kurulur.

Ancak tabloda gördüğümüz bu değerler tek başına tekerlekteki gerçek oranı vermez. Diferansiyeldeki son dişli oranını da hesaba katmak gerekir. Motor devrinden araç hızına geçişte vites oranı, final oranı ve tekerlek ölçüsü birlikte rol oynar.

Aynı motor devrinde iki farklı vites ne yapar?

Konuyu bir hesapla görmek daha kolay.

Motor 2.400 d/d çevirsin. Şanzımanda kullanılan vites oranı 3,20, son dişli oranı ise 3,90 olsun.

Toplam aktarım oranı:

3,20 × 3,90 = 12,48

olur.

Kayıpları ve lastik kaymasını bir kenara bırakırsak tekerleğin dönüş hızı yaklaşık olarak:

2.400 ÷ 12,48 = 192 d/d

çıkar.

Şimdi aynı araçta 1,00 oranlı bir vitese geçtiğimizi düşünelim.

Toplam oran bu kez:

1,00 × 3,90 = 3,90

olur.

Aynı 2.400 motor devrinde tekerlek yaklaşık:

2.400 ÷ 3,90 = 615 d/d

çevirebilir.

Motor devri değişmedi. Fakat şanzıman motor ile tekerlek arasında farklı bir ilişki kurduğu için tekerleğin dönüş hızı ciddi biçimde değişti.

Araç hızını hesaplarken tekerlek yarıçapı da bu ilişkinin son parçasıdır.

Tork tarafında bunun karşılığı ne?

Dişli oranının yalnızca hız üzerinde etkisi yoktur.

Bir motorun belirli bir anda 180 Nm tork ürettiğini varsayalım. Biraz önceki 12,48 toplam oranını kullanalım.

Teorik olarak:

180 × 12,48 = 2.246 Nm

seviyesinde bir çarpan ortaya çıkar.

Toplam oran 3,90'a indiğinde aynı hesap:

180 × 3,90 = 702 Nm

verir.

Bunlar gerçek tekerlek torku değildir. Aktarma sisteminde enerji kayıpları vardır. Ayrıca tekerlekte oluşan kuvveti hesaplarken lastik yarıçapı da gerekir.

Yine de karşılaştırma önemli bir noktayı gösteriyor: yüksek toplam oran, motor torkunu tekerlek tarafında daha fazla büyütür.

Araç dinamiği hesaplarında da motor torku, seçili vites oranı, final oranı ve aktarma verimi birlikte kullanılır.

“Kısa oran” ifadesi neden kafa karıştırıyor?

Otomotiv dilindeki kısa ve uzun ifadeleri, sayının fiziksel büyüklüğüyle karıştırmak kolaydır.

Örneğin 4,10 oranı sayısal olarak 3,40'tan büyüktür. Buna rağmen 4,10 için genellikle daha kısa oran denir.

Sebebi basittir.

Aynı motor devrinde kısa oranlı araç o viteste daha az yol hızı üretir. Buna karşılık tekerlek tarafındaki mekanik çarpan artar.

Sürücü bunu birkaç şekilde hissedebilir. Motor devri daha hızlı yükselir. Vites daha kısa sürede tükenir. Düşük hızdaki gaz tepkisi daha güçlü gelebilir.

Uzun oran ise ters yönde çalışır. Motor aynı vites içinde daha geniş bir hız aralığına ulaşabilir. Sabit hızda motor devri de daha düşük kalabilir.

Bu yüzden “kısa” ve “uzun”, oranların iyi veya kötü olduğunu anlatmaz. Aracın nasıl bir aktarım karakterine sahip olduğunu tarif eder.

Kısa oran her zaman daha iyi hızlanma anlamına gelmez

Tekerleğe daha fazla tork ulaştığı için kısa oran ilk bakışta her koşulda daha hızlı görünür.

Gerçek sürüşte sonuç bundan daha karmaşıktır.

Motor devri çok çabuk yükselirse vites değiştirmek gerekir. Her ekstra değişim, kesintisiz çekiş süresini etkileyebilir. Ayrıca tekerleğe iletilen kuvvet lastiğin yol tutuş sınırını aşarsa daha fazla torkun tamamı hızlanmaya dönüşmez.

Motorun hangi devirlerde güçlü olduğu da önemlidir.

Bu nedenle otomobil üreticileri oranları yalnızca mümkün olduğunca kısa seçmez. Performans, yakıt tüketimi ve sürülebilirlik arasında bir denge kurmaya çalışırlar. SAE tarafından yayımlanan çalışmalar da vites ve final oranı seçiminin bu hedefler arasında birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.

Son dişli oranı neden ayrı düşünülmeli?

Şanzımanın her vitesinde farklı bir oran bulunur. Ancak şanzımandan çıkan hareket tekerleğe ulaşmadan önce diferansiyelden de geçer.

Buradaki oran son dişli oranı veya İngilizce adıyla final drive ratio olarak anılır.

Final oranın önemli farkı şudur: tek bir vitesi değil, bütün ileri viteslerin toplam oranını etkiler.

Bir şanzımanın birinci vitesi 3,40 olsun.

Final oranı 3,10 ise:

3,40 × 3,10 = 10,54

toplam oran elde edilir.

Aynı şanzımanda final oranı 4,00 olduğunda:

3,40 × 4,00 = 13,60

çıkar.

Şanzımanın içindeki dişli değişmediği halde tekerleğe ulaşan genel aktarım ciddi biçimde farklılaştı.

Bu nedenle teknik özelliklerde yalnızca “1. vites: 3,40” değerini görmek, aracın ne kadar kısa oranlı olduğunu söylemeye yetmez.

İki farklı şanzıman aynı toplam oranı verebilir

Şu iki hayali aktarma düzenine bakalım:

DüzenVites oranıFinal oranıToplam
A3,203,5011,20
B2,804,0011,20

İlk bakışta A aracının vites oranı daha yüksek görünüyor.

Ancak motor ile tekerlek arasındaki toplam çarpan iki araçta da aynı.

Dolayısıyla yalnızca şanzıman oranlarını yan yana koyarak doğru bir karşılaştırma yapmak mümkün değildir.

Bu nokta, özellikle iki farklı otomobilin teknik tablolarını incelerken önem kazanır.

Tekerlek ölçüsü neden hesabı yeniden değiştiriyor?

Aktarma sisteminin sonunda tekerlek vardır.

Aynı devirle dönen iki tekerlek farklı dış çapa sahipse bir turda aldıkları mesafe de farklı olur.

Daha büyük çevreye sahip bir tekerlek her dönüşte daha fazla yol kat eder. Dolayısıyla aynı motor devrinde ve aynı dişli oranında araç hızı değişebilir.

Bu etki bazen efektif oran olarak düşünülür.

Şanzıman ve diferansiyel aynı kalsa bile lastik dış çapını değiştirmek, motor devri ile yol hızı arasındaki ilişkiyi bir miktar değiştirebilir.

Motor devrinden araç hızını hesaplayan temel modeller de vites oranı, final oranı ve tekerlek yarıçapını birlikte kullanır.

1,00:1 oranı ne anlama geliyor?

Bazı şanzıman tablolarında bir viteste 1,00 değeri görülür.

Bu değer, şanzımanın o kademesinde giriş ile çıkış arasındaki devir oranının 1:1 olduğunu ifade eder.

Fakat motor ile tekerleğin aynı devirde döndüğü anlamına gelmez.

Örneğin final oranı 3,70 ise:

1,00 × 3,70 = 3,70

toplam oran hâlâ mevcuttur.

Yani 1:1 ifadesi yalnızca şanzımanın ilgili kademesini anlatır. Aktarma zincirinin tamamını değil.

0,70 gibi oranlar neden kullanılıyor?

Bir vites oranı 1'in altına indiğinde şanzıman çıkışı motor tarafına göre daha hızlı dönebilir. Geleneksel terminolojide bu tip oranlara overdrive denir.

Bu kademelerin amacı kalkış performansı değildir.

Araç zaten belirli bir hıza ulaştığı için yüksek tork çarpanına duyulan ihtiyaç azalır. Üretici bunun yerine motor devrini düşürmeyi tercih edebilir.

Örneğin otoyol hızında 2.800 d/d yerine 2.100 d/d çevirmek kabin gürültüsünü azaltabilir. Uygun motor yükünde yakıt tüketimine de katkı sağlayabilir.

Ancak burada otomatik bir denklem yoktur. Motor çok düşük devirde ağır yük altında kalıyorsa uzun oran her durumda verimli olmayabilir. SAE araştırmaları da yakıt tüketimi açısından tek bir oran düzeninin bütün motor ve araç kombinasyonları için ideal olmadığını gösteriyor.

Daha uzun son vites daha yüksek maksimum hız demek mi?

Her zaman değil.

Kağıt üzerinde uzun bir vites, aynı motor devrinde daha yüksek yol hızına karşılık gelir. Fakat motorun otomobili o hıza çıkarabilecek gücü üretmesi gerekir.

Hız yükseldikçe hava direncinin üstesinden gelmek zorlaşır.

Eğer motor en uzun viteste yeterli çekiş üretemiyorsa teorik oran yüksek bir hız gösterse bile otomobil o değere ulaşamaz.

Bu nedenle bazı araçlarda en yüksek vites daha çok ekonomik seyir amacı taşır. Otomobil gerçek maksimum hızına bir alt viteste ulaşabilir.

Uzun vitesin “daha yüksek son hız” ile doğrudan eşitlenmemesi gerekir.

Vites sayısı arttıkça üretici ne kazanıyor?

Dört ileri bir şanzımanda ilk ve son oran arasında paylaşılabilecek az sayıda kademe vardır.

Sekiz ileri bir şanzımanda ise üretici aynı toplam aralığı daha küçük basamaklara bölebilir.

Bunun iki önemli sonucu vardır.

İlk vites kalkış için oldukça kısa seçilebilir. Son vites de sabit hızlı sürüş için uzun tutulabilir.

Aradaki oranlar sıklaştığı için vites değişiminden sonra motor devri çok büyük sıçramalarla düşmek zorunda kalmaz.

Böylece motoru istenen çalışma bölgesinde tutmak kolaylaşır.

Fakat “daha fazla vites her zaman daha iyidir” diye kesin bir sonuç çıkarılmaz. Araştırmalar, vites sayısının yanında oran dağılımı, final oranı ve vites değiştirme kalibrasyonunun da sonuç üzerinde etkili olduğunu gösteriyor.

Şanzıman yazılımı da oranlar kadar önemli olabilir

İki otomobil aynı veya çok benzer şanzımanı kullansa bile farklı davranabilir.

Bunun nedeni yalnızca mekanik oranlar değildir.

Otomatik şanzıman kontrol ünitesi hangi vitese ne zaman geçileceğine karar verir. Gaz pedalı konumu, araç hızı, motor yükü ve sürüş koşulları bu kararı etkileyebilir.

Kısa oranlara sahip bir otomobil erken vites yükseltiyorsa sakin hissedebilir. Buna karşılık daha uzun oranlı başka bir araç vitesi uzun süre tutarak daha agresif tepki verebilir.

Bu nedenle teknik tablodaki oranlar aracın potansiyelini gösterir. Sürücünün hissettiği karakteri ise mekanik oranlarla yazılım birlikte oluşturur.

Vites değiştirme stratejisinin hem sürülebilirlik hem de tüketim üzerinde etkisi olduğuna dair çalışmalar da bulunuyor.

CVT'de dişli oranından söz edilebilir mi?

Evet, fakat çalışma şekli farklıdır.

Klasik çok kademeli şanzımanda belirli viteslere ait sabit oranlar vardır. Örneğin birinci vites 3,50, ikinci vites 2,10 olabilir.

CVT ise belirli bir aralık içerisinde aktarım oranını sürekli değiştirebilir.

Bu nedenle her zaman fiziksel bir “1., 2., 3. vites” dizisine ihtiyaç duymaz.

Motor ile tekerlek arasındaki oran yine vardır. Sistem yalnızca bu oranı basamaklar halinde değil, daha esnek biçimde ayarlar.

Bazı CVT'lerde sürücüye geleneksel otomatik hissi vermek amacıyla yazılımla sanal vites noktaları oluşturulabilir. Bu noktalar her zaman ayrı fiziksel dişli çiftleri anlamına gelmez.

Teknik özellik tablosundan ne anlayabilirsiniz?

Bir aracın şanzımanını incelerken rakamlara şu sırayla bakmak daha kullanışlıdır.

Önce birinci vitesi inceleyin. Kalkışta ne kadar yüksek bir mekanik oran kullanılabildiğine dair fikir verir.

Daha sonra son vitese bakın. Üst hızlarda motor devrinin ne kadar düşürülebileceğini anlamaya yardımcı olur.

Ardından final oranını bulun. Çünkü bütün şanzıman oranları bu değerle birlikte çalışır.

Lastik ölçüsünü de göz ardı etmeyin.

Son aşamada motorun tork ve güç eğrisini düşünün. İki araç aynı toplam oranı kullansa bile farklı motor karakterleri nedeniyle aynı tepkiyi vermeyebilir.

Bu nedenle tek başına bir vites oranından “bu araç kesin hızlıdır” veya “bu araç kesin ekonomiktir” sonucu çıkarılmaz.

Kısa oran mı, uzun oran mı tercih edilmeli?

Bu sorunun tek cevabı yoktur.

Düşük hızdaki canlılık önemliyse daha kısa oranlar avantaj sağlayabilir. Uzun yol kullanımında ise yüksek viteste düşük motor devri daha değerli olabilir.

Yük taşıyan bir araç, şehir otomobili ve performans modeli aynı aktarma düzenine ihtiyaç duymaz.

Üreticinin görevi de tek bir rakamı büyütmek veya küçültmek değildir. Motorun özelliklerine ve aracın kullanım amacına uygun bir oran dizisi oluşturmaktır.

SAE çalışmaları, final oranının ve vites dağılımının performans, yakıt ekonomisi ve sürülebilirlikle birlikte ele alınması gerektiğini destekliyor. SAE Mobilus

Şanzıman dişli oranını anlamanın kısa yolu

Teknik detayların tamamını hatırlamak gerekmiyor.

Şu ilişki yeterlidir:

Oran yükseldikçe tekerleğe giden tork çarpanı artar, fakat aynı motor devrinde araç daha az hız yapar.

Oran küçüldükçe tork çarpanı azalır, buna karşılık aynı motor devrinde daha yüksek tekerlek hızı mümkün olur.

Bundan sonraki sonucu ise final oranı, lastik boyutu, motor karakteri ve şanzıman yazılımı belirler.

Bu nedenle şanzıman dişli oranı tek başına performans rakamı değildir. Motorun ürettiği gücün tekerleklere hangi şartlarda ulaşacağını şekillendiren araçlardan biridir.